Kıbrıs, Avrupa Birliği'ne 2004 yılında katıldı. AB, o zamandan bu yana nihai bir çözüme ulaşmak ve on yıllardır süren bölünmüşlüğü sona erdirmek için adanın iki toplumunu desteklemektedir.
AB yardımının amaçlarından birisi adada kapsamlı çözümün önünü açmak amacıyla iki toplumu ekonomik olarak birbirine yakınlaştırmak olmuştur.
Bu nedenle, AB'nin Kıbrıs'a sağladığı desteğin büyük bir kısmı adadaki Kıbrıs Türk toplumu ekonomisinin geliştirilmesine odaklanmaktadır. AB'nin Kıbrıs Türk toplumuna yönelik Yardım Programı, 2006'daki başlangıcından 2023'ün sonuna kadar yaklaşık 688 milyon Euro mali destek sağlamıştır.
Program, tarım, çevre, altyapı, sivil toplum, toplumsal kalkınma, kültürel miras, eğitim ve telekomünikasyonun yanı sıra özel sektörün gelişimi, işgücü piyasası, geçişler, trafik güvenliği ve enerji gibi alanlarda projeleri desteklemektedir. AB Yardım Programı, AB politikası hakkında da bilgi sağlamakta ve AB ile mevzuat uyumunun Topluluk Müktesebatı doğrultusunda sağlanmasını teşvik etmektedir.
2006 - 2023 ARASINDA YARDIM PROGRAMI KAPSAMINDA HEDEFLERE GÖRE SAĞLANAN FİNANSMAN DAĞILIMI
Toplam 688 Milyon Euro
Farklı birçok alanda sağlanan bu destek olumlu etkiler yaratmıştır:
ÖNEMLİ BAŞARILAR (2006-2024)
SOSYAL VE EKONOMİK KALKINMANIN TEŞVİK EDİLMESİ
Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelere (KOBİ) Destek
Avrupa Komisyonu, AB Yardım Programı kapsamında rekabet gücü ve inovasyona odaklanan desteklerle Kıbrıs Türk toplumundaki küçük ve orta ölçekli işletmelere (KOBİ) yönelik desteğini sürdürerek ekonomik entegrasyon ve kalkınmayı teşvik etmeye devam etti. KOBİ’lerin yerel ekonomideki merkezi rolü göz önünde bulundurularak, işletmelerin AB standartlarına uyumunu desteklemek, inovasyonu teşvik etmek ve girişimciliği güçlendirmek amacıyla 2024 yılında çok yıllı “eunite: SME” programı başlatıldı. 2024 yılında, Yeşil Hat üzerinden ticaret yapan ya da ticaret yapmayı planlayan 45 işletmeye yaklaşık 2 milyon Euro tutarında hibe sağlandı. Yardım Programı’nın başlangıcından bu yana ise 2.550’den fazla KOBİ’ye destek sağlandı ve toplam hibe tutarı 27 milyon Euro’yu aştı.
Kanıt Temelli Politika Oluşturma
Dünya Bankası ile ekonomik yakınsama alanında yürütülen iş birliği 2024 yılında da devam etti; çalışmalar makroekonomik izleme, istatistikler, ticaretin kolaylaştırılması ve Kıbrıs Türk toplumunda iş ortamının iyileştirilmesine odaklandı. Bu kapsamda, maliye politikasının etkilerini, yoksulluk düzeylerini ve yaşam standartlarını ele alan üç temel değerlendirme tamamlandı. İlgili paydaşlarla ele alınan bulgular, ekonomi açısından başlıca zorlukları ve fırsatları ortaya koydu ve daha kanıt temelli politika oluşturmayı destekledi.
Piyasa Gözetimi ve AB Standartlarına Uyum
2022 yılında başlatılan piyasa gözetimi teknik yardım projesi, metroloji, standardizasyon, akreditasyon ve uygunluk değerlendirmesi alanlarındaki uygulamaları güçlendirmek amacıyla 2024 yılında da devam etti. Özel sektörle yakın iş birliği içinde yürütülen proje, Kıbrıs Türk toplumunda iş ortamının iyileştirilmesine katkı sağladı ve yerel olarak üretilen ürünlerin AB standartlarına uyumunu destekledi. AB ile uyumlu standartların benimsenmesini daha da güçlendirmek amacıyla, AB’nin Teknik Yardım ve Bilgi Değişimi (TAIEX) aracı çerçevesinde uzmanlarla ek iş birlikleri gerçekleştirildi.
Halloumi/Hellim
AB tarafından Halloumi/Hellim için Menşe İsmi Korumalı Ürün (PDO) programının uygulanması kapsamında finanse edilen teknik yardım, Kıbrıs Türk toplumundaki çiftçilerin, süt ve süt ürünleri üreticilerinin ve ilgili yerel kurumların AB gerekliliklerini karşılamalarına destek vermeyi sürdürdü. 2024 yılı sonu itibarıyla, dört peynir üreticisi ve 24 çiftlik PDO sistemi kapsamında sertifikalandırıldı. Destekler, AB standartlarıyla uyumlu hayvan sağlığı ve hastalık kontrolü çalışmalarını da kapsadı; süt arzı ve kalitesinin artırılmasına yönelik pilot bir koyun ve keçi yetiştirme programı için hazırlıklar başlatıldı. 2024 yılında, AB standartlarına uyumu desteklemek ve üretim kapasitesini artırmak amacıyla 21 çiftlik ile üç süt ve süt ürünleri üreticisine toplam 2,6 milyon Euro tutarında hibe sağlandı. Bu çalışmalar, iki toplumlu AB Halloumi/Hellim Gayri Resmî Çalışma Grubu toplantılarıyla desteklendi.
Kırsal Kalkınma ve AgriBusiness Desteği
Ekonomik ve sosyal açıdan taşıdıkları önem doğrultusunda, çiftçilere ve gıda işletmecilerine yönelik destek, Kıbrıs Türk toplumunda kırsal geçim kaynaklarının ve kalkınmanın iyileştirilmesine yönelik AB’nin daha geniş kapsamlı çabalarının bir parçasıdır. 2024 yılında, AB Tarım Bilgi ve İnovasyon Sistemleri (AKIS) yaklaşımıyla uyumlu olarak, tarımsal bilgi birikimini güçlendirmek, çiftlik danışmanlık hizmetlerini geliştirmek ve kırsal alanlarda inovasyon ve sürdürülebilir büyümeyi teşvik etmek amacıyla çok yıllı eunite: AgriBusiness girişimi başlatıldı.
Eğitim ve Beceri Geliştirme
Avrupa Komisyonu, mesleki eğitim ve öğretim (MEÖ), yaşam boyu öğrenme ve öğretmenlerin mesleki gelişimine güçlü bir odakla Kıbrıs Türk toplumunda eğitime verdiği desteği sürdürdü. Bu kapsamda, 29 meslek için müfredat paketleri geliştirildi ve dokuz okulda pilot uygulama başlatıldı; ayrıca 114 öğretmen ve 88 öğrencinin katılımıyla odak grup çalışmaları ve mülakatlar gerçekleştirildi. Sağlık ve güvenlik, girişimcilik, çevre koruma ve yabancı diller gibi kesişen alanları kapsayan kılavuzlar geliştirildi ve okullara dağıtıldı. Ayrıca, öğretmenlere yönelik kapsamlı bir eğitim ihtiyaçları değerlendirmesi yapıldı ve etkili öğretim ve öğrenme, okul liderliği, kapsayıcı eğitim ile güvenli okullar ve kriz yönetimi olmak üzere dört öncelikli alan belirlendi. Bu çalışma, söz konusu alanlara yönelik hedefli eğitim modüllerinin geliştirilmesine zemin hazırladı.
Yeşil Hat ticareti
Avrupa Komisyonu, 2024 yılında Yeşil Hat üzerinden ticarete desteğini sürdürdü. Bu destek sayesinde, daha önce kapsama girmeyen işlenmiş gıda ürünleri ile gıda ile temas eden malzemeler Yeşil Hat üzerinden ticarete konu olabildi ve AB pazarına sunuldu. İş dünyasının AB standartlarına uyum konusundaki güçlü ilgisi, Yeşil Hat ticareti için özel rehberlik, destek ve ağ oluşturma imkânları sunan AB One Stop Shop Hizmet Noktası’na artan başvurularla kendini gösterdi. 2023 yılında faaliyete geçen AB One Stop Shop Hizmet Noktası, kuruluşundan bu yana 85 tüccara özel destek sağladı.
ALTYAPININ GELİŞTİRİLMESİ VE YENİDEN YAPILANDIRILMASI
Yerel Altyapı Geliştirmenin Desteklenmesi
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), Komisyon ile imzalanan ve toplam 36,7 milyon Euro tutarındaki devam eden katkı anlaşmaları kapsamında AB’nin Yerel Altyapı Hizmetleri projesini uygulamayı sürdürdü. Proje, ilgili yerel altyapı yatırımlarının hazırlanması ve hayata geçirilmesine destek sağladı. Bu kapsamda, Lefkoşa kentsel alanındaki eski ana taşıyıcı hattı (Trunk E) yenilendi. Lefka/Lefke’de su depoları ile otomatik pompalama sistemleri kuruldu. Dört okula spor tesisleri ve ekipmanları sağlandı. Ayrıca Lefka/Lefke’de ve Kormakitis/Kormacit İşbirliği Merkezi’nde fotovoltaik güneş enerjisi sistemleri kuruldu.
2024 yılında, Mağusa kanalizasyon şebekesindeki iyileştirme çalışmaları başarıyla tamamlandı ve bildirim süresinin sona ermesi itibarıyla herhangi bir kusur rapor edilmedi. Ara bölgede iki toplumlu bir güneş enerjisi santraline yönelik ön fizibilite çalışması da tamamlandı ve her iki topluma sunuldu. Kıbrıs Türk toplumunda düzenli depolama sahalarının işletilmesine ilişkin zorluklar devam etti. Eksiklikler 2024 yılı itibarıyla giderilmemiş olmakla birlikte, Komisyon uygun yönetim kararlarının alınmasının ardından düzeltici önlemleri destekleme taahhüdünü yineledi.
Çevre Koruma ve Kapasite Geliştirme
Avrupa Komisyonu, çevrenin iyileştirilmesi ve korunması amacıyla 2024 yılında Kıbrıs’taki toplumlara yönelik kapasite geliştirme faaliyetlerini sürdürdü. Bu kapsamda düzenlenen eğitim programları ve atölye çalışmaları, çevre yönetim sistemleri, veri analitiği, hava kalitesi, döngüsel ekonomi ve orman yönetimi alanlarında yüzlerce çevre uzmanına ulaştı. Ayrıca, Aralık 2024’te düzenlenen Kıbrıs Çevre Sempozyumu, her iki toplumdan çevre alanındaki paydaşları bir araya getirerek ortak zorluklar ve çözüm yollarını ele aldı.
UZLAŞI VE GÜVEN ARTIRICI ÖNLEMLERİN DESTEKLENMESİ İLE SİVİL TOPLUMUN GÜÇLENDİRİLMESİ
Kayıp Şahıslar Komitesi
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ile yapılan katkı anlaşması kapsamında desteklenen Kayıp Şahıslar Komitesi, 2024 yılında saha ve laboratuvar çalışmalarını sürdürdü. Yıl sonu itibarıyla, 2.002 kayıp kişiden 1.186’sının kalıntıları mezardan çıkarıldı; 1.051 kişinin kimliği tespit edilerek ailelerine iade edildi. Komitenin 2025 yılındaki faaliyetlerinin finansmanı için 2024 yılında 2,6 milyon Euro tutarında yeni bir katkı anlaşması imzalandı. 2006–2024 döneminde Avrupa Birliği, Komitenin bu süre zarfındaki toplam finansmanının yaklaşık %80’ine karşılık gelen 41,1 milyon Euro katkı sağladı.
Kültürel Miras
Kültürel mirasın korunması, iki toplumlu Kültürel Miras Teknik Komitesi ile yakın iş birliği içinde, AB Yardım Programı kapsamında desteklenen uzlaşı ve güven artırıcı önlemlerin temel unsurlarından biri olmaya devam etti. 2006–2024 yılları arasında kültürel miras programı yaklaşık 30 milyon Euro tutarında AB fonu aldı ve ada genelinde 178 kültürel miras alanının korunması veya restorasyonunu destekledi.
Birleşik Dünya Kolejleri (UWC) burs programı
Birleşik Dünya Kolejleri (UWC) ile birlikte uygulanan Kıbrıslı gençlere yönelik AB burs programı, dokuz Kıbrıslı Rum ve dokuz Kıbrıslı Türk öğrencinin UWC’de eğitim görmesini sağlayarak eğitim ve uzlaşıyı teşvik etti. Programın kurulmasından bu yana, her iki toplumdan 64 genç iki yıllık Uluslararası Bakalorya programını tamamladı. Program ayrıca, gençlerin toplumlarına olumlu katkıda bulunmalarını ve barış ile sürdürülebilirliği teşvik etmelerini amaçlayan toplumlar arası gençlik katılımı faaliyetleri ile kısa süreli kurslara da destek sağladı.
Sivil Topluma Destek
Sivil topluma destek, 2024 yılında Sivil Alan projesi aracılığıyla sürdürüldü. Proje, sivil toplum örgütlerinin kapasitesini güçlendirdi, elverişli bir ortamın oluşmasını teşvik etti ve Kıbrıslı Rumlar ile AB ülkelerinden diğer sivil toplum ortaklarıyla ağların kurulmasını ve ortak eylemlerin hayata geçirilmesini destekledi. Sivil toplum örgütleri; insan hakları, çevre koruma, gençlik gelişimi, işçi ve hasta hakları, medya ve barışın inşası gibi temel alanlarda projeler uyguladı.
2024 yılında, Kıbrıs Diyalog Forumu’nu desteklemek amacıyla 1,7 milyon Euro tutarında bir hibe anlaşması imzalandı. Bu destek, çözüm sürecine katkı amacıyla her iki toplumdan paydaşlar arasında yapılandırılmış diyalog ve ortak girişimlerin geliştirilmesini mümkün kıldı. Ayrıca, insan hakları, çevre ve iki toplumlu güven artırıcı çalışmalara odaklanan sivil toplum faaliyetlerini desteklemek amacıyla 2,25 milyon Euro tutarında bir teklif çağrısı açıldı. İnsan Hakları Platformu Derneği ise, AB tarafından finanse edilen doğrudan hibe çerçevesinde toplumsal cinsiyet eşitliği, insan ticaretiyle mücadele, mülteci hakları ve LGBTI+ hakları alanlarındaki çalışmalarını sürdürdü.
KIBRIS TÜRK TOPLUMUNUN AB İLE DAHA FAZLA YAKINLAŞMASI
Burslar ve Akademik Hareketlilik
Avrupa Komisyonu, 2022 yılından bu yana Goethe-Institut ile işbirliği içinde AB Burs Programını yürütmektedir. 2023/2024 akademik yılında, Kıbrıslı Türk öğrencilere AB ülkelerindeki üniversitelerde öğrenim görmeleri için 126 burs verildi. Bu burslar, Kıbrıs Türk toplumu ile AB arasındaki bağların güçlenmesine katkıda bulundu. Ayrıca, özel etkinlikler yoluyla ağ oluşturmayı, katılımı ve beceri gelişimini destekleyen bir mezunlar stratejisi geliştirildi.
2007 yılından bu yana, 23 AB ülkesinde yer alan 100’den fazla üniversiteyi kapsayacak şekilde 2.275’ten fazla burs verildi. Program, lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin yanı sıra araştırmacılar ve profesyonelleri destekleyerek, AB üye ülkeleri genelinde akademik, dil ve mesleki becerilerin geliştirilmesine katkı sundu.
İletişim ve Görünürlük
AB Program Destek Ofisi ile Avrupa Komisyonu’nun Kıbrıs Temsilciliği tarafından birlikte yönetilen AB Bilgi Merkezi, AB Yardım Programı ile AB’nin çözüm sürecine katkısına ilişkin farkındalığın artırılmasında kilit bir rol oynamayı sürdürdü. 2024 yılında, çevrimiçi ve çevrimdışı çok sayıda faaliyetle geniş bir kitleye ulaştı. AB Bilgi Merkezi ve AB tarafından finanse edilen diğer projeler, yaklaşık 5.000 kişinin katıldığı Avrupa Günü kutlamaları dâhil olmak üzere 350’den fazla iletişim ve görünürlük faaliyeti düzenledi. Komisyon ayrıca yıl boyunca, AB desteğinin etkisini ortaya koyan 37 bilgi notu, broşür ve görsel-işitsel materyal hazırladı.
KIBRIS TÜRK TOPLUMUNUN AB MÜKTESEBATININ YÜRÜRLÜĞE KONULMASI VE UYGULANMASINA HAZIRLANMASI
TAIEX (Teknik Yardım ve Bilgi Değişimi)
TAIEX aracı, AB müktesebatının kapsamlı bir çözüm bağlamında uygulanmasına yönelik hazırlıkları destekleyerek AB Yardım Programının hedeflerine katkı sağlamayı sürdürdü. 2024 yılında TAIEX faaliyetleri AB müktesebatının 13 sektörünü kapsayarak AB standartları ve prosedürlerine uyumu destekledi. Bu çerçevede, hukuki metinlerin hazırlanması ile yazılı ve sözlü çeviri kalitesinin artırılmasına yönelik çalışmalar yürütüldü; ayrıca toplam 110 uzman misyonu ile bir çalıştay düzenlendi.
TAIEX kapsamında Yeşil Hat üzerinden ticarete verilen destek, en yoğun faaliyet alanı olmayı sürdürdü. Bağımsız uzmanlar, gıda ürünleri ile balıkçı gemilerinin AB standartlarına uygunluğunu sağlamak üzere düzenli bitki sağlığı denetimleri gerçekleştirdi. Nisan 2024’te, Yeşil Hat ticareti için altı ilave işlenmiş gıda kategorisi onaylandı. Bu süreçte TAIEX uzmanları, hükümetin kontrolü dışındaki bölgelerde yer alan tesislerde denetimler yaparak AB düzeyinde kalite ve güvenlik standartlarına uygunluğu kontrol etti.
